Geslags bepaling Zwanen

Zwanen [door drs. G. Th. F. Kaal- 1981]

Zwanen zijn onze grootste watervogels. Verreweg de meeste soorten zijn wit gekleurd of overwegend wit (Zwarthals zwaan). Eén uitzondering is de uit Australië afkomstige Zwarte zwaan. In het verenkleed is bij alle zwanen geen geslachtsdimorfisme waar te nemen. Toch zijn er voor de liefhebber en voor het geoefend oog wel verschillen te zien, zodat er voor het bepalen van het geslacht bij deze vogels geen al te grote problemen zijn. Ook geeft het gedrag van de volwassen vogels en het stemgeluid duidelijke aanwijzingen. Bovendien zijn zwanen cloacaal te sexen door de aanwezigheid van een penis bij de mannelijke exemplaren.

Enkele typische dimorfistische kenmerken zijn:

Knobbelzwaan (Cygnus olor). De man bezit, met name in de broedtijd, een zeer opvallend sterk gezwollen zwarte knobbel aan de basis van de bovensnavel. De man bezit bovendien een dikkere hals. Bij de Wilde zwaan (Cygnus cygnus), de Kleine zwaan (Cygnus bewickii) en de Trompetzwaan (Cygnus buccinator) is er hoogstens een verschil in grootte en gewicht. Zo weegt het mannetje van de Trompetzwaan gemiddeld zeker 3 kilogram meer dan het vrouwtje. Bij de Zwarte zwaan (Cygnus atratus) is het mannetje groter en heeft een dikkere hals doordat de gekrulde veren wat groter zijn. Zwarthals zwanen (Cygnus melanocoryphus) vertonen een wat duidelijker verschil tussen de geslachten. De mannetjes zijn wat groter, hebben een wat langere hals en hebben een veel duidelijkere bovensnavel knobbel, waaraan ook enigszins de leeftijd is af te leiden (hoe groter de knobbel, hoe ouder de vogel is).

De meeste moeilijkheden kunnen de liefhebbers verwachten bij de Coscoroba zwaan

(Coscoroba coscoroba). Beide geslachten zijn identiek van vederkleur en grootte. Volgens KOLBE is de iris van de man oranjegeel gekleurd tot roomkleurig. De iris van het vrouwtje is donkerbruin. Maar TODD wijst er in zijn voortreffelijke boek op dat dit fenomeen lang niet altijd opgaat. Het gedrag en het bouwen van een groot nest geven, wanneer de vogels lang bij elkaar vertoeven, geen zekerheid. Cloacaonderzoek moet zekerheid brengen. Volgens WEEKS (1974) is cloacaonderzoek bij grote watervogels zeer goed uitvoerbaar met behulp van een vinger, waarmee in de cloaca de eventueel aanwezig penis te voelen is.

Een andere mogelijkheid is het onderzoeken van de cloacawad met behulp van een, bij kleine huisdieren gebruikte, vaginaal speculum voor honden. Dit kan met name bij vogels die een sterke cloacasphincter (kringspier) bezitten. Met behulp van zo’n speculum kan de cloaca vrij gemakkelijk opengesperd worden. Met 2 types specula komt men in de praktijk een heel eind: een kleiner speculum voor de kleinere watervogels (eenden, kleine ganzen); een groter speculum voor de grotere ganzen en zwanen.

Techniek van het sexe met behulp van een speculum: De vogel wordt op de rug gelegd en goed gefixeerd. Afhankelijk van de grootte van de vogel wordt nu een kleiner of groter speculum voorzichtig in de cloaca gebracht. Het gemakkelijkst gaat dit, wanneer de speculum iets ingevet is met een ontsmettende zalf. De speculum kan nu opengesperd worden. Nu kunnen de cloacale geslachtsorganen bekeken en het geslacht bepaald worden. Met behulp van zo’n speculum is bij jonge watervogels (jonger dan 1 jaar) in de dorsale wand van de cloaca een ronde verdikking te zien. Dit is een lymphklierachtig orgaantje  (Bursa fabricii) dat bij volwassen vogels verdwenen is (Ook andere vogelsoorten bezitten op jonge leeftijd een Bursa fabricii).

Bij die watervogels, waarvan het jeugdkleed identiek is aan het volwassenkleed, kan men aan dit orgaan zien en voelen of we te maken hebben met een jonge vogel of een vogel ouder dan 1 jaar. Uiteraard zijn met name grotere watervogels ook zonder speculum te sexen. Wanneer de vogel op de rug gelegd wordt, kan met behulp van de beide duimen en wijsvinger de cloaca opengesperd worden. Dit moet toch wel voorzichtig en langzaam gebeuren. De vogels bezitten namelijk een sterke kringspier, waardoor het niet altijd eenvoudig is de in de cloaca aanwezig geslachtsorganen te observeren.